Infocom.uz

Электрон тижорат: муаммолар ва истиқболлар!

Сўнгги йилларда ахборот технологиялари ва глобал Интернет ривожланишининг сезиларли ўсиши инсон ҳаётининг турли соҳаларида янги йўналишларнинг пайдо бўлишига олиб келди. Электрон тижорат хозирги вақтда Интернет жамиятнинг кундалик ҳаётига юқори тезлик билан  кириб келди ва унинг  ажралмас  қисмига  айланмоқда.

Электрон тижорат термини жуда кенг тушунча бўлиб, унга кўпгина таърифлар берилган. Келтирилган таърифларни аксариятида интернет орқали амалга оширилган ҳар қандай савдога ёки транзакцияга электрон тижорат деб айтилади.

Электрон тижорат деганда компютер тармоқлари ёрдамида амалга ошириладиган барча молиявий ва савдо операциялари ва бундай операциялар билан боғлиқ бизнес жараёнларини ўз ичига олган иқтисодиёт соҳаси тушунилади.

Ўзбекистон  Республикаси  қонунчилигида  ҳам  электрон  тижоратга қуйидагича   таъриф  берилган  «Ахборот тизимларидан фойдаланган ҳолда тузиладиган  шартномага (бундан буён матнда электрон тижоратдаги шартнома деб юритилади) мувофиқ амалга ошириладиган товарлар (ишлар, хизматлар) олди-сотдиси электрон тижоратдир».

Электрон тижорат соҳасида Ўзбекистон Республикасида қуйидаги хуқуқий-меъёрий ҳужжатлар қабул қилинган: Ўзбекистон Республикасининг 2004 йил 29 апрелда қабул қилинган «Электрон тижорат тўғрисида»ги 613-II-сонли қонуни;

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 04.12.2015 йилдаги 353-сон «2016-2018 йиллар даврида Ўзбекистон Республикасида электрон тижоратни ривожлантириш концепциясини тасдиқлаш тўғрисида»ги қарори;

Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 02.06.2016 йилдаги 185-сон «Электрон тижоратда битимларни амалга ошириш тартибини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарори;

Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Электрон тижоратни ривожлантиришни жадаллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ–3724 қарори.

Электрон тижорат электрон тўловларни амалга ошириш, мижозлар ва етказиб берувчиларни қидириш, реклама тарқатиш, интернет иловалари орқали товарларни сотиб олиш ва сотиш каби кўплаб бизнес операцияларни бажаришга имкон беради.

Электрон тижоратнинг ушбу тури ўтган асрнинг 60-йилларида пайдо бўлганига қарамай, сўнгги ўн йил ичида глобал ўзгаришлар рўй бермоқда. Глобал ахборотлаштириш ва арзон рақамли гаджетларнинг пайдо бўлиши аҳоли сонининг ортиб бораётганига электрон тижоратнинг тезкор имкониятларидан фойдаланиш имконини беради.

Электрон тижоратнинг афзалликлари ҳақида қуйидагиларни айтиш мумкин:

Вақт ва тирик меҳнат харажатлари билан боғлиқ транзакция харажатларининг камайиши;

Харидларга, тўловларга тезкор кириш, исталган жойдан ва исталган қулай вақтда кириш имконияти;

Харидор ўзига қулай вақт, жой ва тезликда маҳсулотни танлаш ва сотиб олиш имкониятига эга;

Савдо-сотиқ фаолиятини иш фаолияти билан бирга параллел равишда, яъни ишлаб чиқаришдан ажралмаган ҳолда олиб бориш имконияти;

Кўп сонли харидорларнинг бир вақтнинг ўзида бир нечта фирмаларга мурожаат қила олиш имконияти;

Керакли маҳсулотларни тезликда излаб топиш ва ушбу маҳсулотлар мавжуд бўлган корхоналарга мурожаат қилишда техника ва транспорт воситаларидан самарали фойдаланиш имконияти;

Харидорнинг яшаш жойи, соғлиғи ва моддий таъминланиш даражасидан қатъий назар ҳамма қатори тенг ҳуқуқли маҳсулот сотиб олиш имконияти;

Ҳозирги кундаги мавжуд жаҳон стандартларига жавоб берадиган маҳсулотларни танлаш ва сотиш имконияти;

Электрон тижоратда савдони ташкил қилиш корхоналарнинг рақобатини кучайтиради, монополиядан чиқаради ва маҳсулотларнинг сифатини ошириш имкониятини беради.

Электрон тижорат ўз навбатида фойдаланувчилар учун бир қатор камчиликларга ҳам эга.

Биринчидан, бу меъёрий-ҳуқуқий базанинг йўқлиги, бунинг натижасида электрон тижорат доирасида сотиладиган маҳсулот ёки хизматга нисбатан интеллектуал мулк ҳуқуқларини ҳимоя қилиш муаммоси мавжуд.

Иккинчидан, булар электрон тижорат хавфсизлиги соҳасидаги потенциал таҳдидлардир. Уларни минималлаштириш учун махфийликни, идентификацияни ва авторизацияни кафолатлайдиган ишончли ва самарали механизмлардан фойдаланиш керак.

Ҳозирги ривожланаётган даврда Ўзбекистон Республикасида электрон тижоратни тадбиркорлик фаолиятининг энг истиқболли йўналишларидан бири сифатида кўриш мумкин. Соҳа мутахассисларининг фикрича, республикада электрон тижоратни ривожлантириш учун барча зарур шарт-шароитлар ва ресурслар мавжуд: аҳолининг компьютер саводхонлигининг ўсиши, паст трафик нархлари билан юқори сифатли интернетнинг бутун мамлакат бўйлаб тарқалаётганлиги ва бошқалар.

Ахборот технологияларининг глобал миқёсида ривожланиши иқтисодиёт ва жамиятдаги ўзгаришлар учун дастакка айланди. Бу жараёнларнинг асосий таркибий қисмларидан бири Интернетнинг иқтисодиётнинг барча тармоқларига кириб боришидир. Сўнгги пайтларда Интернет орқали тижорат алоқалари доираси сезиларли даражада кенгайди, у қуйидаги таркибий қисмларни ўз ичига олади:

– интернет орқали товарларни сотиш ва сотиб олиш;

– электрон тармоқлардан фойдаланиш орқали пул маблағларини ўтказиш;

– электрон шаклда ахборот савдоси ва бошқалар.

Электрон тижорат замонавий иқтисодиётда жуда юқори темп билан ривожланаётган соҳалардан биридир. Унга бирор-бир компаниянинг рақамли технологиялар ва улар берадиган имтиёзларга асосланган, фойда келтирадиган фаолияти сифатида қаралади. Янги тижорат муҳитига жалб қилинган харидорлар маълум имкониятлар ва имтиёзларга эга бўладилар. Ташкилотлар олдида турган вазифалар ахборот-коммуникация технологиялари имкониятларидан фойдаланган ҳолда анча тез ва энг кам харажат билан ҳал этилмоқда.

Ўзбекистон Республикасининг йирик компаниялари, кичик ва ўрта бизнес вакиллари Ўзбекистон Республикаси иқтисодиётини ривожлантириш имкониятига эга бўлиб турган шундай пайтда мамлакат иқтисодиётининг улуши ортиб бораётган электрон қисмини эгаллай бошлади.

Электрон тижоратни ривожлантиришнинг асоси глобал Интернетдан фойдаланиш ҳисобланади. Электрон тижоратнинг ривожланиш даражасига глобал тармоқнинг кириб бориш даражаси ва фойдаланувчилар сони каби кўрсаткичлар бевосита таъсир кўрсатади. Техник нуқтаи назардан, Ўзбекистон Республикаси интернети мамлакатда электрон тижоратни ривожлантиришга тайёр.

Ўзбекистон Рсепубликаси ҳудудининг катта қисми интернет билан қамраб олинган: интернетдан фойдаланувчилар сонининг тезлик билан ўсиши ва ахборот-коммуникация технологияларининг ривожланиши кузатилмоқда, бу товарлар ва хизматларни харид қилиш учун замонавий ахборот ва коммуникация технологияларидан фойдаланадиган потенциал харидорлар сонига ўзининг ижобий таъсирини кўрсатмоқда.

1-расм. Электрон тижорат соҳасида интернет орқали тақдим этиладиган хизматлар кўрсатган корхона ва ташкилотлар сони, бирлик.

Review.uz интернет нашрининг хабар беришича 35 миллиондан ортиқ аҳолига эга бўлган Ўзбекистон Республикасида интернет фойдаланувчилари сони 27,2 миллиондан ошган. Шундан мобил интернет фойдаланувчилари сони 25,3 миллион кишини ташкил этади. Бугунги кунга келиб 95 фоиз аҳоли масканлари мобил интернет билан қамраб олинган, 54 фоиз уй хўжаликларида юқори тезликдаги интернетга уланиш имкони яратилган.[1]

Электрон тижоратни ривожлантириш имкониятларини баҳолаш учун нафақат Интернет тармоғига уланиш ва ташкилотларнинг замонавий компъютерлар билан техник жиҳозланиши, балки веб-сайт ва электрон почта манзилининг мавжудлиги ҳам катта аҳамиятга эга. Ташкилотнинг шахсий веб-сайти электрон иқтисодий муносабатлар иштирокчилари ўртасидаги ўзаро алоқа имкониятларини сезиларли даражада кенгайтиради:

– сайт ташкилот фаолияти билан боғлиқ фойдали маълумотларни эълон қилади: таҳлил ва бозор янгиликлари, статистик тадқиқотлар, тенденциялар,

мижозлар билан мулоқотнинг ўзига хос хусусиятлари, бунинг назарий ва амалий асослари;

– бизнес, ташкилот янгиликлари жойлаштирилади;

– сайтга портфолио ёки маҳсулот тасвири жойлаштирилади. Истеъмолчи таклиф этилаётган товарларни кўради, бу эълон қилинган сифатни, хусусиятларини тасдиқлайди, компаниянинг профессионаллигини кўрсатади;

– электрон шаклда ахборот савдоси ва бошқалар;

– сайт истеъмолчига компания билан алоқа ўрнатиш имкониятини беради. Сайтда тақдим этилган ёки тақдим этилаётган товарлар ва хизматлар юзасидан жамоатчилик фикрини аниқлаш учун сўровлар ўтказиши мумкин;

– рекламага, компаниянинг ўзига ва маҳсулотига муносабат;

– тезкор буюртма

Таъкидлаш жоизки, республика миқёсидаги онлайн харидларнинг аксарияти маҳаллий дўконлардан амалга оширилади. Ўзбекистон Республикасидаги онлайн-харидорлар учун асосий мамлакат Хитой хисобланади.

Айтиш мумкинки, Ўзбекистон Республикасида электрон тижорат учун инфратузилмани шакллантириш фаол ривожланмоқда. Шу билан бирга, аҳоли ва ташкилотларнинг электрон тижорат муҳитига жалб этилиши етарли даражада эмас: электрон тижорат операциялари ҳажми ҳозирда асосан фақатгина маҳаллий бозор даражасида амалга ширилмоқда.

Бугунги кунда Интернет орқали савдонинг асосий йўналиши истеъмол товарларини сотиш ва сотиб олишдир. Ноёб маҳсулот, масалан, эски бронза ҳайкалча, сиз «жонли» ни кўришни ва қўлларингиз билан тегинишни хоҳлайсиз. Аммо мобил телефонлар ёки компъютерлар каби кенг тарқалган маҳсулотлар ҳам борки, одамлар фақат визуал ва техник хусусиятлари учун буюртма беришга тайёр. Буларнинг барчаси Ўзбекистонда аллақачон ишлаб чиқилмоқда. Маҳаллий онлайн дўконларни ташкил этиш даражаси доимий равишда ошиб бормоқда. Ўз маҳсулотлари ёки хизматларини сифат ва визуал идрок этишнинг юқори стандартларига жавоб берадиган онлайн дўконлар сони ортиб бормоқда. Бу бозорнинг турли сегментларида рақобат даражасининг ошиши билан боғлиқ. Шу сабабли, бозорда ўз мавқеини сақлаб қолиш учун ишбилармонлар доимий равишда ўз бизнесларини ривожлантиришлари ва шу билан Ўзбекистон Республикасида электрон тижоратнинг ривожланишига ҳисса қўшишлари керак.

Бугунги кунга келиб, онлайн дўконларни яратиш маҳаллий онлайн бизнеснинг истиқболли йўналишларидан биридир. Технологиянинг жадал ривожланиши истеъмолчиларнинг ушбу соҳага қизиқишининг кутилмаган ўсишига олиб келди.

2-расм. Республикада электрон тижорат даромадлари статистикаси.

Электрон тижоратнинг афзалликлари кўп: уйдан чиқмасдан харид қилиш, қисқа вақт ичида бир қатор тематик сайтларда таклиф этилаётган товарларнинг кенг рўйҳати билан танишиш ва бошқалар.

Электрон тижоратни қиёсий жиҳатдан ўрганиб чиқиш мамлакат электрон тижоратининг ҳолати, шунингдек, унинг ўзига хос муаммолари ва хусусиятларини таҳлил қилиш, уни янада ривожлантириш бўйича бир қатор таклифларни ишлаб чиқишга имкон берди ва шунинг натижасида қуйидагилар таклиф қилинмоқда:

– тадбиркорлик субъектлари ўртасидаги ўзаро ҳамкорликнинг электрон шаклларида ахборот хавфсизлигини таъминловчи алоқа ва телекоммуникация инфратузилмасини такомиллаштириш;

– электрон тижорат соҳасидаги амалдаги меъёрий-ҳуқуқий базани қайта кўриб чиқиш ва мувофиқлаштириш, қонун лойиҳалари барча манфаатдор шахслар учун очиқлигини, кўриб чиқиш ва мулоҳазаларни таъминлаш;

– бизнес учун электрон тижоратни қўллаб-қувватловчи онлайн иловаларни ишлаб чиқиш, шунингдек, мобил қурилмалар фойдаланувчиларига йўналтирилган қидирув тизимларини ривожлантиришни рағбатлантириш;

– тадбиркорлик фаолиятида замонавий интернет ва ахборот технологияларидан фойдаланишни ўргатиш бўйича чора-тадбирлар, шу жумладан ташкилотларнинг электрон аукционларда иштирок этиши учун ахборот технологияларидан фойдаланиш бўйича чора-тадбирларни ташкил этиш;

– мамлакат фуқаролари ўртасида электрон тижорат бўйича саводхонликни оширишга қаратилган тарғибот тадбирларини доимий ўтказиш;

– мамлакат фуқаролари орасида нақдсиз тўлов усулларидан фойдаланишнинг афзалликлари ҳақида тарғибот ишларини олиб бориш орқали электрон пул бозорини ривожлантириш ва электрон ҳамёнларни оммалаштиришга кўмаклашиш.

Шундай қилиб, электрон тижоратнинг Ўзбекистон Республикасидаги иқтисодий вазиятга таъсири яқин келажакда доимий равишда ошиб боради, шунингдек, электрон тижорат давлат иқтисодиёти ва аҳоли турмуш даражасига ижобий таъсир кўрсатади.


[1] https://review.uz/oz/post/ozbekistonda-internet-xizmatidan-foydalanuvchilar-soni-272-milliondan-oshdi

Shuningdek o'qing

RAQAMLI TRANSFORMATSIYA

Aqlli shahar texnologiyasini qo’llash istiqbollari.

Britaniya Standartlar Instituti (British Standard Institution), aqlli shaharni quyidagicha ta’riflaydi «fuqarolar uchun barqaror, farovon va inklyuziv kelajakni ta’minlash uchun qurilgan muhitda jismoniy, raqamli va insoniy

RAQAMLI IQTISODIYOT

O’yin industriyasiga nazar

Video o‘yin elektron o‘yin xisoblanib, shaxsiy kompyuter, geym konsol va mobil telefonda o‘ynalishi mumkin. Yaqin-yaqingacha ular ikki guruxga ajratilar edi. Ijtimoiy tarmoq, smart telefon va